FAQ

Najpierw odświeżamy listę dostępnych pakietów, a potem instalujemy nowsze wersje. Warto to robić regularnie, np. raz w tygodniu – to najprostszy sposób, żeby system był bezpieczny.

$ sudo apt update
$ sudo apt upgrade

Albo wszystko naraz, bez dopytywania o potwierdzenie:

$ sudo apt update && sudo apt upgrade -y

full-upgrade robi to samo, ale może też doinstalować lub usunąć pakiety, gdy zmieniły się zależności (np. przy nowym jądrze). Po aktualizacji dobrze jest posprzątać niepotrzebne już pakiety:

$ sudo apt full-upgrade
$ sudo apt autoremove

Na koniec sprawdź, czy system prosi o restart (np. po aktualizacji jądra):

$ cat /var/run/reboot-required 2>/dev/null || echo "Restart nie jest potrzebny"

W Ubuntu programy instaluje się z oficjalnych repozytoriów poleceniem apt. Jeśli nie znasz dokładnej nazwy pakietu, najpierw go wyszukaj.

$ apt search htop
$ apt show htop
$ sudo apt install htop

Usuwanie: remove zostawia pliki konfiguracyjne (przydadzą się, gdy wrócisz do programu), a purge usuwa program razem z nimi.

$ sudo apt remove htop
$ sudo apt purge htop

Sprawdzenie, czy coś jest zainstalowane:

$ apt list --installed | grep nginx

df -h pokazuje zajętość całych dysków i partycji w czytelnych jednostkach (G, M). Najważniejsza jest zwykle linijka z /.

$ df -h

Ile zajmuje konkretny folder i co w systemie waży najwięcej:

$ du -sh /var/log
$ sudo du -xh --max-depth=1 / | sort -h | tail -n 15

Najwygodniej przegląda się to w programie ncdu – strzałkami wchodzisz do folderów, a q zamyka program.

$ sudo apt install ncdu
$ sudo ncdu -x /

Bezpieczne sprzątanie: pamięć podręczna pobranych pakietów i stare logi systemowe.

$ sudo apt clean
$ sudo journalctl --vacuum-size=200M

free -h pokazuje, ile pamięci jest zajęte, a ile wolne. Ważna jest kolumna available – tyle mogą jeszcze dostać programy.

$ free -h

Podgląd procesów na żywo: top jest zawsze pod ręką, a htop jest ładniejszy i kolorowy (instalacja: sudo apt install htop). Oba zamykasz klawiszem q.

$ top
$ htop

Gdy jakiś program się zawiesi, znajdź jego numer (PID) i grzecznie poproś go o zamknięcie. kill -9 zostaw na sam koniec – zamyka „na twardo”, bez zapisania danych.

$ ps aux | grep firefox
$ kill 12345
# tylko gdy zwykły kill nie pomoże:
$ kill -9 12345

Usługi, takie jak serwer WWW czy baza danych, działają w tle i zarządza nimi systemctl. Przykład dla nginx – tak samo zadziała z php8.3-fpm, ssh czy mysql.

$ systemctl status nginx
$ sudo systemctl restart nginx
$ sudo systemctl reload nginx

reload wczytuje nową konfigurację bez przerywania połączeń. Przy nginx przed restartem warto sprawdzić, czy w konfiguracji nie ma literówki:

$ sudo nginx -t

Włączenie lub wyłączenie uruchamiania usługi razem z systemem:

$ sudo systemctl enable --now nginx
$ sudo systemctl disable nginx

Logi usługi – na żywo (wyjście: Ctrl+C) albo z ostatniej godziny:

$ journalctl -u nginx -f
$ journalctl -u nginx --since "1 hour ago"

Kilka podstawowych komend, bez których trudno się obejść:

$ pwd
# gdzie teraz jestem
$ ls -la
# lista plików, także ukrytych, ze szczegółami
$ cd /var/www
$ cd ..
# folder wyżej
$ cd ~
# powrót do folderu domowego
$ mkdir -p kopie/2026
# nowy folder (razem z brakującymi po drodze)
$ cp plik.txt kopie/
$ cp -r folder/ kopie/
# kopiowanie całego folderu
$ mv stary.txt nowy.txt
# zmiana nazwy lub przeniesienie

Podgląd i edycja pliku: less do czytania (wyjście q), nano do edycji (zapis Ctrl+O, wyjście Ctrl+X).

$ less /var/log/syslog
$ nano notatki.txt

⚠ Usuwanie: rm nie przenosi do kosza – plik znika od razu. Zanim naciśniesz Enter, przeczytaj komendę jeszcze raz. Opcja -i dopyta o każdy plik.

$ rm -i plik.txt
$ rm -r stary-folder/

Każdy plik ma właściciela, grupę i prawa: odczyt (r), zapis (w) i wykonanie (x). Zobaczysz je komendą ls -l. Najczęściej używane ustawienia to 644 dla plików i 755 dla folderów.

$ ls -l
$ chmod 644 plik.html
$ chmod 755 folder/
$ chmod +x skrypt.sh
# skrypt da się uruchomić

Zmiana właściciela – np. żeby serwer WWW mógł zapisywać pliki strony:

$ sudo chown -R www-data:www-data /var/www/hoppel.pl

sudo uruchamia komendę z uprawnieniami administratora i pyta o Twoje hasło. Podczas wpisywania nie pojawiają się gwiazdki – to normalne, po prostu pisz i naciśnij Enter.

⚠ Unikaj chmod 777 – daje każdemu pełny dostęp i to proszenie się o kłopoty.

Adresy IP komputera, test połączenia (4 próby) i lista otwartych portów razem z programami, które ich nasłuchują:

$ ip a
$ hostname -I
$ ping -c 4 google.com
$ sudo ss -tulpn

Szybkie sprawdzenie, czy strona odpowiada i jaki kod zwraca (200 znaczy, że wszystko gra):

$ curl -I https://hoppel.pl

$ lsb_release -a
# wersja Ubuntu
$ uname -r
# wersja jądra (kernela)
$ hostnamectl
# nazwa komputera, system, architektura
$ uptime
# jak długo system działa bez restartu

$ sudo reboot
$ sudo shutdown now
$ sudo shutdown -r +5
# restart za 5 minut
$ sudo shutdown -c
# anulowanie zaplanowanego wyłączenia

⚠ Na serwerze VPS uważaj na shutdown now – wyłączonego serwera nie włączysz już z terminala, tylko z panelu dostawcy. Do restartu używaj reboot.

Spokojnie, nic się nie psuje. Ctrl+C przerywa prawie każdą działającą komendę. Programy pełnoekranowe, takie jak less, top czy man, zamyka się klawiszem q.

Częsta pułapka: grep bez podanego pliku czeka na tekst z klawiatury i wygląda, jakby się zawiesił. Wystarczy wskazać, gdzie ma szukać:

$ grep -rn "szukany tekst" /etc/nginx/

Jeśli terminal nagle przestał reagować na pisanie, mogłeś przypadkiem nacisnąć Ctrl+S – odblokujesz go przez Ctrl+Q.

Strzałka w górę przewija poprzednie komendy. Ctrl+R włącza wyszukiwanie w historii – zacznij pisać fragment komendy, a kolejne naciśnięcia Ctrl+R pokazują starsze trafienia. Enter uruchamia, Ctrl+C rezygnuje.

$ history
$ history | grep apt
$ !!
# powtórz ostatnią komendę
$ sudo !!
# powtórz ostatnią komendę, tym razem z sudo

Bonus: klawisz Tab uzupełnia nazwy komend i plików – mniej pisania i mniej literówek.

Prawie każda komenda ma wbudowaną instrukcję. man pokazuje pełny podręcznik (wyjście q), a --help krótką ściągawkę.

$ man ls
$ ls --help